|
|
EURYPIDES - "ELEKTRA" Reżyseria, adaptacja tekstu, dramaturgia gestu: Włodzimierz Staniewski Współpraca: Mariusz Gołaj Adaptacja muzyki antycznej Grecji : Maciej Rychły Obsada premierowa: Mariusz Gołaj, Joanna Holcgreber, Marcin Mrowca, Anna Dąbrowska, Agnieszka Mendel, Paweł Kieszko, Dorota Kołodziej, Esztella Levko, Artem Manuilov, Marie Paskova, Emilia Raiter Obsada aktualna:
Mariusz Gołaj, Joanna Holcgreber, Marcin Mrowca, Anna Dąbrowska, Agnieszka Mendel, Pawł Kieszko, Dorota Kołodziej, Emilia Raiter, Artem Manuilov, Martin Quintela, Paulina Dziuba Animacja: Daniel Tumanowicz, Rafał Tumanowicz Dźwięk: Maciej Znamierowski Przekład: Jerzy Łanowski Spektakl powstał w koprodukcji z Der Hebbel am Uffer w Berlinie.
ELEKTRA Eurypidesa - Tragedia uczuć Elektra Eurypidesa jest melodramatem jak mówią uczeni, gatunkowo pomiędzy tragedią a dramatem satyrowym, z efektami heroikomicznymi. Ma konstrukcję niehomogeniczną. W sztuce rozpoznaje się zapożyczenia, wtręty (niektóre dodane po śmierci Eurypidesa), kompilacje, niezgodności, wywołujące spory czy niektóre słowa powinni wypowiadać ci a nie inni bohaterowie. Mity w teatrze greckim były bez przerwy przerabiane i reinterpretowane. Eksperymentowano i wystawiano warianty ("wariacje") ze śmiałością, której trudno doszukać się w późniejszych epokach. Bardzo niewiele w opowieściach mitycznych jest niezmienne i sztywno ustalone. Fabuła, pisał Oliver Taplin, nie była ważna, ważne było jak poeta zmieniał ją w dramat. "Ograniczenia są niewielkie, przestrzeń dla artyzmu ogromna"(świadek Taplin). Eurypides i inni nie tylko dostarczali tekstów ale byli też kompozytorami, choreografami i reżyserami. Musieli prowadzić próby, których proces mógł być uciążliwy, pełen napięć, zmian, poszukiwań inwariantów, napadów euforii i zwątpień, inwencji i odrzuceń, zmieniającego się tempa, kapryśnej dynamiki i wariackich pomysłów. "...gdybyś nie był ignorantem to byś nie śmiał się, kiedy śpiewam w skali miksolidyjskiej" - Eurypides do swojego aktora podczas próby. Któż osądzi ile cudownych kwiatów a ile chwastów ostało się w pomnikach dramatu tylko dlatego, że nie starczyło czasu, sił i środków na zmianę "wariackiego pomysłu". Wielomiesięczne intensywne próby odbywały się w teatrze ale równie dobrze mogły się odbywać w gimnazjonie albo w perystylu prywatnego domu. Z różnym układem scen i różnymi na nie pomysłami. Autor nauczał i pouczał, wygłaszał pewnie, jak zwykł to czynić Brecht, uwagi i tyrady na temat swoich poglądów nie mających związku ze sztuką. Był żywy i interweniował, kojarzył, posługiwał się aluzją, podpowiadał, cytował innych. Jego próba musiała być teatralnym esejem. Wyobraźmy sobie zatem jedną z nich. Autor- alter ego poety i reżysera wielokrotnie na próbie interweniuje, demonstruje jak grać i wygłaszać niektóre partie (Rolnika, Chóru, Orestesa, Elektry), włącza się do duo, do trio, jest spirytus movens scen zbiorowych. Przestawia układy zdarzeń, improwizuje.
Autor i aktorzy wykonują ćwiczenia z tańca, gestu i muzyki przyuczające adeptów do udziału w widowisku. Prezentują zapisy muzyczne, malowidła z utrwalonymi pozami oraz próbki użycia ich w akcji.Ćwiczenia przerwane są libacją, dość rozwiązłą, jak to w świecie artystów. Libację przerywa opowieść o pewnym morderstwie, którego okrucieństwo wstrząsnęło sumieniami. Opowieść pokazana jest nie przy pomocy wzbudzających grozę i litość słów lecz przy pomocy techniki audiowizualnej [za co widzów mających stosunek pietystyczny do starożytności- przepraszamy]. Aktorzy biesiadują choć groza przypomnianej zbrodni wisi w powietrzu. Próba jest kontynuowana choć jej porządek nie może już przebiegać według ustalonego scenariusza. Zwiastowanie morderstwa jak i morderstwo samo zawsze rozbija i przestawia ustalony porządek. Tak w życiu jak i na scenie. W obliczu zbrodni uczestnicy zdarzenia i relacje między nimi poddane są śledztwu. Próba jest śledztwem a śledztwo próbą. Jak zawsze w śledztwie wychodzą rewelacje, które- bez względu na ich stopień prawdopodobieństwa - muszą być zaprotokołowane. Autor staje się śledczym a jego bohaterowie podejrzanymi; relacje Orestesa i Pyladesa daleko wykraczają poza normę, są oni jak eromenos i erastes, zrośnięci na dobre i na złe. Elektra jest złotym dzieckiem wysokiego rodu, wychowywanym w muzyce i pięknym słowie. Dziecinna jeszcze Elektra zostaje zgwałcona w czasie jednej z libacji. Inicjatorem i motorem zbiorowego gwałtu jest Ajgist- podstarzały casanova, "z panny twarzą - nie mężczyzna- który tylko chóry w tańcu zdobi" (w. 948- 951), "uwodziciel" (w. 916, 945), zbrodniarz (w. 928).
Znakomita część tekstów Elektry to wielki lament skrzywdzonego dziecka. To gwałt czyni Elektrę najpierw sponiewieranym kopciuszkiem, a później oszalałą, knującą podstępy i nieustępliwą w pragnieniu okrutnej zemsty Hydrą. Dziewczęta z Argos są powierniczkami i stronniczkami, zaufanymi towarzyszkami rozmów i zabaw Elektry. Koją ból duszy, pocieszają ciało i spiskują z Elektrą. W monologu "Przyśpiesz kroku, już pora..." (mówionym po grecku) dojrzewa w Elektrze neurotyczna, stłamszona, niewyżyta w rozbudzonym erotyzmie, żądna gwałtu i krwi Hydra. Zaraża nienawiścią innych, agituje imając się wszelkich metod. W interludium opowiadacz (partia Chóru) snuje opowieść o bajkowej, słonecznej Grecji ("Słynne okręty...") co wywołuje ironię i drwinę, jaką dzisiaj mogłaby wywołać lekcja zakłamanej historii. Orestes waha się, "hamletyzuje", nie chce popełniać zbrodni. Jego męstwo i obowiązek dokonania rodowej wendetty poddany jest wielkiej próbie. Orestes tchórzy. Obu zabójstw dokonuje Pylades. Sceny zabójstwa na Ajgistosie i Klitajmestrze przedstawione są symbolicznie w konwencji martial arts tak popularnej w starożytnej Grecji. Scena, w której Orestes zabiega drogę Elektrze, a tej wydaje się, że nierozpoznany jeszcze przybysz chce ją posiąść zagrana jest w konwencji dramatu satyrowego z udziałem przebranego za kobietę autora (Mariusz Gołaj). Elektra ma dwie triumfalne partie po obu zabójstwach, obie śpiewane (pieśni AUTOPHONOI- z papirusu berlińskiego, późny II lub wczesny III w, wersy 16- 19, kompozytor nieznany i TRIPODA MANTEION- fragmenty pierwszego Peanu Delfickiego Atenaiosa, II w pne, inskrypcja na ścianie sakrbca ateńskiego w Delfach). W finałowej scenie autor odziany jest w szatę z masek, które reprezentują senne widziadła jego bohaterów. Wszystkich których stworzył, a które teraz prześladują go jak demony. Obok niego krąży córa nocy, Nemesis, która poniża tych co otrzymali zbyt wiele. Demony zrywają maski stworzonych przez autora postaci. Bohaterowie ulatują a ich twórca zostaje nagi i opuszczony. Autor, Ten Śledczy, któremu jego bohaterowie odbierają prawa. I życie. Włodzimierz Staniewski
(wybór recenzji) Dla "Elektry" zespół aktorski wypracował specjalny alfabet gestów odwołujących się do starożytnej sztuki cheironomii. Są one głównym środkiem wyrazu.
Widać, że konsekwentny dialog z antykiem przynosi niezwykle rezultaty. (...) Najciekawszy jest alfabet gestów, który powstał na użytek przedstawienia, inspirowany antycznymi rysunkami. Z ich pomocą aktorzy Gardzienic wyrażają miłość i ból, radość i rozpacz, życie i śmierć. Kreślone w powietrzu znaki prowadzą przez meandry akcji. (...) Historia nie jest opowiadana, ale stwarzana: teraz, tu, na naszych oczach. Nie jest fabułą, ale teatrem - doświadczeniem, a nie tylko znakiem. Aktywizuje wszystkie wymiary i płaszczyzny czasu, dostępne narzędzia narracji i moce aktorów. (...)
"Gardzienice" nie znają litości. Oglądanie ich spektaklu, to czytanie wielkiego tekstu w nieustannej teraźniejszości, to jak przeczytać grub aksięgę w ciągu kilku minut, kilku sekund. (...) Spektakle "Gardzienic" to także widowisko muzyczne, ale takie, z jakim nie mieliśmy dotąd do czynienia.(...) Powinniśmy się zmierzyć z głębszym rozumieniem muzyczności, (...) która rodzi się w ciele, która jako jedyna jest jeszcze w stanie ogarnąć tajemnicę świata. Mamy do czynienia z idealną wręcz równowagą pomiędzy formą a kipiącą pod nią energią i siłą naturalistycznej ekspresji. Doświadczenia bohaterów dotykają nas niemal tak, jak chciał tego Arystoteles: wywołując "uczucia litości i trwogi".
|
